مشكل فضا و نور موفق بوده است . دربارهء منبع و منشأ اين طرح نظراتى چند وجود دارد . در اينجا البته نيازى نيست كه به معمارى كليسايى بيزانس برگرديم و سزاوار آنست كه منشأ آن را در مساجد همزمان كشور عثمانى بجوئيم . اگر پلان اين مسجد كلا ريشه در معمارى عثمانى داشته و وارداتى باشد ، در عوض كاشيكارى چندرنگى آن كاملا ايرانى است ، شايد هم به استثناى ازاره غرفه كه دربردارندهء نوارهايى از كاشيهاى هندسى با يك زمينه مشكى است ( لوحه‌هاى b 31 ، a 32 ) « 1 » . بيشتر آنها به لحاظ سبك و فن بىنظير و احتمالا از دستاوردهاى استادان محلّى است . آرايش نقوش كاشى موزائيك با نقطه‌هاى مضاعف و اسليمىها و خطوط نسخ گچبريها هم در اين مقوله مىگنجد . قاببندهايى نيز از كاشى موزائيك وجود دارد كه در زمينه‌اى از كاشيهاى بىلعاب در يك آرايش خيزابى تعبيه شده است ( لوحه b 32 ) . هنگامىكه اوزون حسن سركردهء آق قويونلوها در سال 6 - 1475 م . دستور مرمت ايوان عبادتگاه مسجد جامع اصفهان را صادر كرد ، كاشيكارى سبك مسجد كبود را در آن به كار بستند . جهانشاه دو سال پس از تكميل مسجد كبود در جنگى با اوزون حسن رهبر سلسله رقيب تركمان ، آق قويونلوها ، كشته شد . اوزون حسن به غير از مرمت مسجد جامع اصفهان ، بناى ديگرى در تبريز بنيان نگذاشت و يا دست‌كم آثارى از آنها باقى نمانده است . يكى از تاجران ونيزى كه حدود سال 1510 م . از تبريز ديدن كرده ، باغ و قصر هشت بهشت و ساير ابنيه اين شهر را توصيف نموده « 2 » است . ولى اينها آثارى بوده ساخته شده از چوب كه يعقوب فرزند اوزون حسن طرح آنها را درافكنده بود « 3 » . اما هينتس مسجد و مدرسه اوزون حسن را در نزديكى مسجد صاحب‌الامر مىداند « 4 » .

--> ( 1 ) - زهر - توس ( seherr - thoss ) ، ص 170 و لوحه 78 معتقد است كه اين سبك از ازاره هندسى بارها در عمارات سده‌هاى 16 - 15 ميلادى عثمانى ظاهر شده است . ( 2 ) - A Narrative of Italian Travels ، ص 177 . ( 3 ) - جان وودز ، The Aqquyunlu , clan , cofederation , Empire ( كتابشناسى اسلامى ، شيكاگو ، 1976 م . ) ص 150 . ( 4 ) - هينتس ، « Bietrage » ، صص 4 - 60 .